गाय-म्हैस माजावर आल्याची लक्षणे: कृत्रिम रेतन कधी करावे

दुसरी गाय किंवा वळू अंगावर चढल्यावर गाय शांतपणे स्थिर उभी राहते, तेव्हा ती माजावर आहे असे समजावे. हेच एक लक्षण ज्यावर भरोसा ठेवता येतो. स्वच्छ, तारेसारखा स्राव, अस्वस्थता आणि वारंवार हंबरणे सांगतात की माज जवळ आला आहे. NDDB चा सल्ला आहे की माज पहिल्यांदा दिसल्यापासून सुमारे 12 तासांनी कृत्रिम रेतन (AI) करावे: सकाळी दिसला तर संध्याकाळी, संध्याकाळी दिसला तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी.

• माज साधारण दर 3 आठवड्यांनी (18 ते 22 दिवस) परत येतो आणि एका दिवसापेक्षा कमी टिकतो, म्हणून तो सहज चुकतो.
• दिवसातून दोनदा पाहा: पहाटे आणि उशिरा संध्याकाळी. बहुतेक म्हशी रात्री माजावर येतात.
• चढल्यावर स्थिर उभी राहणे हे मुख्य लक्षण आहे. फक्त स्राव किंवा अस्वस्थता पुरेशी नाही.
• रेतनासाठी सकाळ-संध्याकाळ नियम वापरा, आणि तंत्रज्ञ किंवा पशुवैद्याकडून माजाची खात्री करून घ्या.
• विल्यानंतर 50 ते 60 दिवसांपर्यंत माज दिसला नाही तर पशुवैद्याला बोलवा.

माजावर आलेली गाय कशी दिसते?

स्थिर माज (स्टँडिंग हीट) हा तो काळ आहे जेव्हा गाय खरोखर गाभण राहू शकते. या वेळी दुसरी गाय किंवा वळू चढला तरी ती हलत नाही. बाकीची लक्षणे त्याच्या आधी आणि आसपास दिसतात. NDDB ही लक्षणे सांगते:

फक्त स्राव किंवा अस्वस्थता पाहून रेतन करू नका. NDDB इशारा देते की चुकीच्या वेळी रेतन केल्याने सीमेन वाया जाते, गाभण राहण्याची शक्यता कमी होते आणि संसर्गाचा धोका वाढतो.

माज किती वेळ टिकतो, आणि किती दिवसांनी परत येतो?

माज थोडा वेळच टिकतो. विकासपीडियानुसार गाय आणि म्हशीत तो एका दिवसापेक्षा कमी टिकतो, आणि जनावर गाभण नसेल तर साधारण तीन आठवड्यांनी परत येतो. ICAR ची म्हशींविषयीची माहिती हे आकडे देते:

माज कमी वेळ टिकतो आणि चक्र नियमित असते, म्हणून तारीख लिहून ठेवणे उपयोगी पडते. 1 तारखेला माज दिसला आणि गाय गाभण राहिली नाही, तर 19 ते 23 तारखेदरम्यान लक्ष देऊन पाहा.

कृत्रिम रेतन कधी करावे?

NDDB चा नियम आहे की माज पहिल्यांदा दिसल्यापासून सुमारे 12 तासांनी रेतन करावे. TNAU याचे कारण सांगते: रेतन स्थिर माजाच्या मध्यापासून शेवटपर्यंतच्या काळात झाले तर गर्भधारणा सर्वात चांगली होते. खूप लवकर केल्यास शक्यता कमी होते.

NDDB असेही सांगते की अंतिम निर्णय तंत्रज्ञ किंवा पशुवैद्याने तपासणी करून माजाची अवस्था आणि स्रावाची गुणवत्ता निश्चित केल्यावरच घ्यावा. माज नेहमीपेक्षा जास्त वेळ टिकला तर दुसरे रेतन लागेल का ते विचारा: TNAU सांगते की कधी कधी 12 तासांच्या अंतराने दोनदा रेतन केले जाते.

म्हशीचा माज का चुकतो?

म्हशी अनेकदा स्पष्ट लक्षणांशिवाय माजावर येतात. याला मुका माज (सायलेंट हीट) म्हणतात, आणि विकासपीडिया व ICAR दोन्ही सांगतात की हा म्हशींमध्ये सामान्य आहे, विशेषतः जास्त दूध देणाऱ्या म्हशींमध्ये. त्यांची वर्तणूक गाईपेक्षा सौम्य असते, त्या कमी चढतात, आणि बहुतेक रात्री माजावर येतात.

• रात्री आणि पहाटे पाहा. ICAR नुसार 60 ते 70% म्हशी संध्याकाळी 6 ते सकाळी 6 दरम्यान माजावर येतात. उशिरा संध्याकाळी आणि सूर्योदयापूर्वी तपासा.
• योनीकडे नीट लक्ष द्या. सुजलेली, लालसर योनी आणि स्राव ही म्हशीत अनेकदा सर्वात स्पष्ट लक्षणे असतात.
• उन्हाळ्यात मुका माज जास्त असेल हे लक्षात ठेवा. मुऱ्हा म्हशींवरील एका अभ्यासात आढळले की उन्हाळ्यात मुका माज आणि रात्रीचा माज जास्त होतो. सावली, पाणी आणि गारवा उपयोगी पडतात.
• गावात किंवा डेअरीत टीझर वळू असेल तर त्याचा वापर करा. TNAU मुका किंवा कमकुवत माज ओळखण्यासाठी टीझर वळू सुचवते.
• प्रत्येक लक्षण लिहा, कमकुवत असले तरी. एखाद्या तारखेचे कमकुवत लक्षण पुढच्या चक्रात कधी पाहायचे ते सांगते.

विल्यानंतर माज कधी परत यायला हवा?

डेअरी नॉलेज पोर्टल (NDDB) नुसार गाय सहसा विल्यानंतर 45 दिवसांच्या आत माजावर येते. त्या पहिल्या माजानंतरच्या माजात, किंवा विल्यानंतर 60 ते 90 दिवसांत रेतन करावे. TNAU सांगते की 50 दिवसांपर्यंत माज न दाखवणाऱ्या गाईत सहसा काहीतरी अडचण असते आणि तपासणी हवी; डेअरी नॉलेज पोर्टल ही मर्यादा 60 दिवस सांगते. काहीही असो, महिनोन्महिने वाट पाहू नका.

रेतनानंतर साधारण 3 आठवड्यांनी पुन्हा माज पाहा. गाय पुन्हा माजावर आली तर ती गाभण राहिली नाही. TNAU रेतनानंतर 45 ते 60 दिवसांनी गर्भ तपासणीचा सल्ला देते, म्हणजे गाभण न राहिलेल्या गाईचे लवकर पुन्हा रेतन करता येते. विण्याची तारीख आणि आटवण्याची वेळ काढण्यासाठी गाय विण्याची तारीख कॅल्क्युलेटर वापरा.

गाय माजावर आली नाही तर काय करावे?

आधी चारा-खाद्य पाहा. TNAU सांगते की चारा, प्रथिने, खनिजे व मीठ, किंवा पाणी कमी पडले तर जनावर माजावर येत नाही. उन्हाळ्यात उष्णतेच्या ताणामुळे माज ओळखणे आणखी कठीण होते, विशेषतः म्हशींमध्ये, म्हणून त्यांना सावलीत ठेवा आणि भरपूर पाणी द्या. मग तुम्ही योग्य वेळी पाहता का ते तपासा: बरेच माज फक्त दिसतच नाहीत.

विल्यानंतर 50 ते 60 दिवसांनंतरही माज आला नाही, किंवा रेतनानंतर गाय वारंवार उलटत असेल, तर पशुवैद्याला बोलवा. यांना तपासणी हवी, अंदाज नाही. स्वतःहून हार्मोन किंवा औषध देऊ नका.

या आठवड्यात काय करावे

1. दिवसातून दोन ठरलेल्या वेळी माज पाहा: सकाळच्या धारेआधी आणि अंधार पडल्यानंतर. म्हशींसाठी शक्य असल्यास रात्रीही एकदा पाहा.
2. धार काढणाऱ्याला शिकवा की स्थिर माज, स्वच्छ स्राव आणि हंबरणे दिसताच त्याच तासात सांगावे.
3. प्रत्येक माजाची लक्षणे आणि प्रत्येक रेतनाची तारीख आणि वेळ लिहा, सोबत तंत्रज्ञाचे नाव आणि सीमेन किंवा वळूची ID.
4. प्रत्येक रेतनानंतर 3 आठवड्यांच्या तारखेवर खूण करा आणि त्या आसपास माज पाहा. रेतनानंतर 45 ते 60 दिवसांनी गर्भ तपासणी ठरवा.
5. ज्या गाई विऊन 60 दिवसांपेक्षा जास्त झाले आणि माज दिसला नाही, त्यांची यादी करून पशुवैद्याला दाखवा.

नोंद गोठ्यातच झाली की हे सोपे होते. Pashupaalak मध्ये धार काढणारा कामगार ॲपवरून माजाची लक्षणे (स्थिर माज, स्राव, अस्वस्थता किंवा चढणे) नोंदवू शकतो, रेतन तंत्रज्ञ सीमेन ID सह रेतन नोंदवतो, आणि गर्भ तपासणी तुमच्या बाकी कामांच्या यादीत दिसते. हे मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत चालते, आत्ता वेबवर आणि Android ॲप लवकरच येत आहे. तुम्ही आधीपासून रोजच्या डेअरी नोंदी ठेवत असाल, तर त्यात माजाची लक्षणेही जोडा.